D’Dréckerei zu Lëtzebuerg: eng Geschicht vun der Zirkulatioun

Bicher vun anzwousch anescht

D’Lëtzebuerger Geschicht vum Gedréckte fänkt mat enger Ënnerscheedung un: e Buch ze besëtzen an et hierzestellen, sinn zwou verschidde Geschichten. D’Nationalbibliothéik vu Lëtzebuerg erhält ongeféier zweehonnert Inkunabelen, also Bicher, déi viru 1501 gedréckt goufen. Hir Presenz an de Sammlunge beweist net, datt et am 15. Joerhonnert e lokalen Atelier gouf. Si mécht éischter eng Enquête op iwwer d’Hierstellungsplazen, d’Besëtzer an d’Weeër vun all Exemplar.

E Band, dee vun der BnL beschriwwe gëtt, liwwert e konkrete Hiweis: Priedegten, déi de Martin Flach 1497 zu Stroossbuerg gedréckt huet, droen en handgeschriwwenen Exlibris vun Iechternach, datéiert op d’Enn vum 15. oder den Ufank vum 16. Joerhonnert. D’Objet verbënnt domat eng Produktioun am Ausland mat enger Spuer vu lokalem Besëtz. Fir Drécker virun 1800 berücksichtegt d’BnL och Drécker, déi am fréieren Herzogtum Lëtzebuerg aktiv waren. Dësen historesche Kader ass net mat den haitege Landesgrenzen identesch.

Quellen: Bibliothèque nationale du Luxembourg · Bibliothèque nationale du Luxembourg

1598: en Atelier a seng Nofollger

Den éischte Meilesteen vun der lokaler Dréckerei ass e Brevet, deen den 10. Abrëll 1598 dem Matthias Birthon accordéiert gëtt, am Kulturhuef Mathias Birton genannt. D’Presentatioun vum Korpus vu Lëtzebuerger Drécker duerch d’Ruhr-Universität Bochum erlaabt et, d’Weiderentwécklung vum Atelier ze verfollegen. Nom Doud vum Drécker, sechs Joer méi spéit, féiert seng Witfra de Betrib bis 1618 weider. Si gehéiert domat voll zu dëser fréier Geschicht vum Beruff, och wann dës Beschreiwung hire Virnumm net nennt.

Den 18. Juli 1618 kritt den Hubert Reulandt vu Sankt Vith sengersäits d’Erlaabnes, eng Dréckerei opzemaachen. Hien iwwerhëlt d’Buschtawen an d’Vignette vum Birthon sengem Atelier; d’Iwwerhuele vun der Press selwer gëtt vun de Fuerscher als warscheinlech beschriwwen. Säi leschte bekannte Lëtzebuerger Drock staamt vun 1638. No enger laanger Ënnerbriechung mécht den Andreas Chevalier 1686 en neien Atelier op an dréckt fir d’éischt op Latäin a Franséisch; den nächsten däitschen Drock, deen dëse Korpus nennt, staamt vun 1703. D’Chronologie weist also Iwwergäng a Brochstellen, amplaz vun engem kontinuéierleche Wuesstem zënter engem eenzege Grënnungsakt.

Quellen: Ruhr-Universität Bochum · Kulturhuef — Musée luxembourgeois de l’imprimerie et de la carte à jouer

Zu Gréiwemaacher fir d’Spill drécken

Dat Gedréckt zu Lëtzebuerg hëlt och d’Form vun Objete un, déi een als Fächer an der Hand hält. 1754 léisst sech de Jean Dieudonné zu Gréiwemaacher néier a grënnt do eng Spillkaartemanufaktur. Dem Kulturhuef no riicht sech seng Produktioun virun allem un auslännesch Mäert. Seng Nokomme féieren dëst Handwierk weider, bis de Jean-Paul Dieudonné d’Produktioun 1880 astellt.

Déi erhale Placken, gedréckte Blieder an Handwierksgeschir maachen dës Aktivitéit gräifbar. Si erënneren drun, datt d’Geschicht vum Drock iwwer d’Buch an d’Zeitung erausgeet: si ëmfaasst och Biller, déi widderholl, ausgeschnidden, verdeelt an am Alldag benotzt ginn. Dës Kaarte ginn der Geschicht en aneren Ausgangspunkt: de Spilldësch an den Export.

Quellen: Kulturhuef — Musée luxembourgeois de l’imprimerie et de la carte à jouer

D’Press erkennt een och un hire Buschtawen

Am 19. Joerhonnert bidden d’Zeitungen e besonnesch räichen Abléck an d’Drockkultur. E Beispill ass d’Luxemburger Wort, dat 1848 no der Aféierung vun der Pressefräiheet a kathoulesche Kreesser gegrënnt gëtt. D’Etüd vum Peter Gilles, déi um Universitéitsportal Infolux publizéiert gouf, verfollegt säin Titel zënter der Ausgab vum 23. Mäerz 1848. Si vergläicht d’Titelkäpp op der éischter Säit am Zäitraum 1848–1980.

D’Resultat verännert de Bléck: den Numm vun der Zeitung bleift erkennbar, mä seng Buschtawen änneren. Am 19. Joerhonnert wiesselt d’Fraktur mat enger Didot, enger Form ouni Serifen an duerno enger Egyptienne. Wärend der nationalsozialistescher Besatzung erschéngt eng Antiqua, ier den Titel 1944 nees a Fraktur zeréckkënnt. Dës Verännerunge lueden dozou an, eng Säit esouwuel als grafescht Objet wéi als Text ze liesen. D’Typografie dréit zu hirer Identitéit bäi a kann och Spuere vun enger politescher Epoch droen.

Quellen: Infolux — Université du Luxembourg

No der Press kënnt d’Rees vum Pabeier

Wann d’Blat hiergestallt ass, muss et nach bei engem ukommen. D’Geschicht vun der Post füügt dëser Erzielung en anere Fuedem bäi. POST Luxembourg datéiert d’Grënnung vun der Postverwaltung op 1842, d’Ausgab vum éischte Lëtzebuerger Timber op 1852 an d’Participatioun vum Land als Grënnungsmember vum Weltpostveräin op 1874. Dës Date betreffe bestëmmt Institutiounen a Servicer; si bedeiten net, datt all Postverkéier eréischt 1842 ufänkt.

Dës zwou Geschichte kann een zesumme liesen, ouni se mateneen ze verwiesselen: den Atelier vervillfältegt Exemplairen, wärend d’Postnetz hiren Transport organiséiert. De Timber verkierpert e Service op engem klenge Stéck Pabeier, dat selwer gedréckt ass. De Bréif an d’Zeitung erënneren domat drun, datt en Dokument seng Bedeitung och an der Bezéiung tëscht sengem Produzent a sengem Empfänger kritt.

Quellen: POST Luxembourg

E Patrimoine, dee praktizéiert gëtt

Am Kulturhuef zu Gréiwemaacher gëtt d’Maschinnesammlung dëser Geschicht eng materiell Presenz. D’Linotype an d’Heidelberger Tiegeldréckpress gehéieren zu de besonnesch ervirgehuewene Stécker. Ëffentlech Atelieren a Kënschtlerresidenzen erlaben et och, op historesche Pressen ze schaffen. De Patrimoine bleift mam Grëff verbonnen: afierwen, Drock ausüben, den Ofdrock entdecken. Eng fäerdeg Säit verstoppt d’Aarbecht, déi se méiglech gemaach huet; den Atelier setzt se nees an de Virdergrond.

Quellen: Kulturhuef — Musée luxembourgeois de l’imprimerie et de la carte à jouer

Pabeier gëtt och zu engem duerchsichbaren Archiv

An der BnL entwéckelt sech eng aner Form vun Iwwerdroung: d’Digitaliséierung vun historeschen Zeitunge mat optescher Zeechenerkennung fänkt 2006 un. D’Bild vun der Säit gëtt vun engem duerchsichbaren Text begleet. Dës Verännerung vereinfacht d’Recherche, behält awer d’Schwieregkeete vum Originaldokument. Beschiedegte Pabeier oder e falsch erkannte Buschtaw kann e Wuert fir d’Sichmaschinn onsichtbar maachen, obwuel et op der Säit nach liesbar ass.

D’BnL huet Nautilus-OCR entwéckelt, fir dës Transkriptiounen ze verbesseren. Si bitt och Sammlunge vu gemengfräien Zeitungen als Biller, Texter a Metadaten un. Esou kann een eng Ausgab als Ganzt kucken oder hir Artikele separat ënnersichen. D’Dokument behält iwwer déi automatesch extrahéiert Wierder eraus en Ausgesinn, eng Struktur an eng Hierkonft.

Dëst digitaalt Gediechtnes trëfft op eng al Eegenschaft vum Land: verschidde Sprooche kënnen op där selwechter Säit niewentenee stoen. 2023 huet eluxemburgensia e Sproochfilter bäigefüügt an dobäi d’Grenze vun der automatescher Erkennung erkläert, besonnesch fir méisproocheg Artikelen. Sichen, liesen an op d’Original zeréckgräife bleiwen Aktivitéiten, déi sech ergänzen. Vum Exemplar, dat zu Iechternach markéiert gouf, bis zur Zeitung, déi aus der Distanz gekuckt gëtt, zitt sech duerch dës Geschicht de Fuedem vun den Iwwergäng: tëscht Sproochen, tëscht Lieser, tëscht Medien.

Quellen: Bibliothèque nationale du Luxembourg · Bibliothèque nationale du Luxembourg — Open Data · Bibliothèque nationale du Luxembourg